«Туман билан ишлов бериш» деб қидираётган одам кўпинча битта манзарани кўз олдига келтиради: мутахассис хонани айланиб чиқади, ускунадан оқ тутунга ўхшаш майда томчилар чиқиб, бутун хонани тўлдиради. Манзара тўғри, номи эса бошқача. Туман — хизмат ҳам, восита ҳам эмас; у — воситани юзаларга етказиш усули. Бундай ишларда иш эритмаси совуқ туман генераторидан (ULV) ўтказилади, ускуна эса суюқликни майда томчиларга бўлиб юборади. Бундай томчилар ҳавода узоқроқ туради, хона ҳажми бўйлаб тарқалади ва юзаларга чўкади — чўтка ёки оддий пуркагич билан етиб бориш ноқулай бўлган жойларга ҳам: юқори қирраларга, чиқиб турган қисмлар орқасига, жавон ичкарисига. Туман жавоб берадиган савол — «қандай қўллаш керак». «Нимани ва нима учун қўллаш керак» деган саволни эса у ҳал қилмайди.
Туман — усул, вазифа эмас
Худди шу генераторнинг ўзи билан ҳар хил восита пуркалади. Юзалардаги микроорганизмлар билан ишлаш керак бўлса, генератордан дезинфекцияловчи восита ўтказилади ва бу иш дезинфекция дейилади. Ҳашаротлар билан ишлаш керак бўлса, худди шу генератордан инсектицид ўтади ва бу энди дезинсекция бўлади. Жиҳоз иккала ҳолатда ҳам бир хил кўринади, ишлар эса ҳар хил: воситалари бошқа, эътибор бериладиган жойлари бошқа, хона ҳақидаги саволлари ҳам бошқа.
Шунинг учун «бизга туман қилиб беринг» ҳали тугалланган сўров эмас: унда ускуна айтилган, вазифа айтилмаган. Квартира ёки уйда ҳашаротлар безовта қилаётган бўлса, квартира ва уйлар дезинсекцияси ҳақидаги материалдан бошланг. Гап турар жойдаги юзалар ҳақида бўлса — квартиралар дезинфекцияси ҳақидаги материалдан. Қўллаш усули вазифанинг ичида танланади, унинг ўрнига эмас.
Усул қачон кўриб чиқилади
Туман ҳақидаги суҳбат одатда бир неча таниш ҳолатда бошланади:
- юзалар кўп ва улар ҳар хил шаклда: жавонлар, вентиляция қутилари, токчалар, қувурлар чирмашган жойлар — қўлда айланиб чиқиш узоқ ва нотекис бўлади;
- яқинлашиш ноқулай бўлган жойлар бор: шифт тагида, жиҳоз орқасида, қаторлар орасидаги тор ўтиш жойида;
- алоҳида доғни ёки алоҳида бўлакни эмас, хонани бутунлай қамраб олиш керак;
- иш вақтида хонани бўшатиб бўлади: одамлар билан ҳайвонларни чиқариш, восита тегмаслиги керак бўлган нарсаларни олиб қўйиш ёки устини ёпиш мумкин.
Бу — усул талаб қилинадиган ҳолатлар рўйхати эмас: ҳеч бир банд ўзича «туман шу ерга мос» дегани эмас. Усул айнан шу хонага тўғри келадими — бу телефондаги суҳбат эмас, кўздан кечириш саволи.
Туман нима қилмайди
Бу усул ҳақида у уддалайдиганидан кўпроқ ўйлаб қўйиш осон: томчилар хонани тўлдиради ва энди ҳеч нарсанинг ташвишини қилмаса ҳам бўладигандек туюлади. Аслида унинг аниқ чегаралари бор, уларни билиш эса ҳар қандай ваъдадан фойдалироқ:
- туман тозалашнинг ўрнини босмайди: қаттиқ ифлосланган юза аввал тозаланади, акс ҳолда восита юза билан эмас, кир билан ишлайди;
- томчилар очиқ юзаларга чўкади — усти ёпилган, эшикча ортида қолган, деворга тақаб қўйилган ёки тортма ичида ётган нарсаларга улар ёмонроқ етиб боради;
- туман сабабни йўқотмайди: намлик, тирқишлар, кемирувчилар учун очиқ йўл, айниган озиқ-овқат ўз ўрнида қолаверади, ишлов уларни йўқ қилмайди;
- усул воситанинг талабларини бекор қилмайди: таъсир вақти билан шамоллатиш қўлланган восита йўриқномаси бўйича боради, аниқ вақтни мутахассис жойида айтади;
- усул ҳамма жойга бирдек мос келавермайди: хонада нимага ишлов бериш мумкин, нимани чиқариш ёки ёпиш керак — бу объектга ва қўлланган восита йўриқномасига боғлиқ;
- энг муҳими — туман вазифани сизнинг ўрнингизга танлаб бермайди: хонада нима билан иш борлиги ноаниқ экан, буни ҳеч қандай қўллаш усули аниқлаб бермайди.
Нега аввал кўздан кечириш
Туман — қарорнинг бажарилиши, қарорнинг ўзи эмас. Қарор бир неча жавобдан йиғилади, улар эса жойида, кўз билан олинади:
- қандай вазифа ҳал қилинади — юзалар ва микроорганизмларми ёки барибир ҳашаротларми;
- қайси хоналар ва жойлар ишга киради, қайсилари унинг ташқарисида қолади;
- шу юзаларга ва шу хонага қайси восита мос келади;
- иш бошлангунга қадар нимани чиқариш, ниманинг устини ёпиш ва нимани тозалаш керак;
- усул бу ерда умуман қўлланса бўладими ёки вазифани бошқа қўллаш усули билан ҳал қилган тўғрироқми.
Бу жавоблар бўлмагунча туман вазифасиз ускуна бўлиб қолаверади. Шунинг учун телефонда усул эмас, кўздан кечириш келишилади: усул — суҳбат тугайдиган жой, бошланадиган жой эмас.
Хонани тайёрлаш
Ишнинг бир қисмини мутахассис эмас, хона эгаси бажаради. Аниқ рўйхат мурожаат қилганда муҳокама қилинади ва у объектга боғлиқ, лекин одатда қуйидагилар сўралади:
- юзаларга йўлни очиб қўйинг: халақит берадиган нарсаларни девордан суринг ва ўтиш жойларини бўшатинг;
- очиқ озиқ-овқат, идиш-товоқ ва ҳайвон емини йиғиштиринг;
- восита тегмаслиги керак бўлган нарсаларнинг устини ёпинг ёки уларни чиқариб қўйинг;
- иш бошланишидан олдин одамлар билан уй ҳайвонларини хонадан чиқаринг;
- вентиляция ва кондиционер ҳақида келишиб олинг: нима ўчирилади, нима ишлаб туради ва қайси пайтда;
- пуркаш вақтида деразаларни ёпинг, токи томчилар дарров учиб кетмасин;
- ушбу бандлардан бири сизда бажарилмайдиган бўлса, буни олдиндан айтинг.
Охирги банд кўринганидан муҳимроқ: қандай ишлар ва қайси жойларда умуман мумкинлиги тайёргарлик ҳажмига боғлиқ. Буни чиқиш кунида эмас, мурожаат қилганда эшитган яхшироқ.
Ишлов қандай ўтади
Тартиб бир хил, ҳар бир қадамнинг мазмунини эса аниқ хона белгилайди:
- кўздан кечириш ва жой чегаралари: нима ишга олинади, нима тегилмай қолади;
- вазифага ва ўша жойлардаги юзаларга қараб восита танлаш;
- хона келишилганидек тайёрланганини текшириш;
- пуркаш: мутахассис ускуна билан хонани айланиб чиқади ва томчиларни ҳажм бўйлаб ҳамда айтилган жойларга тақсимлайди;
- таъсир вақти: хона қўлланган восита йўриқномаси талаб қилганча ёпиқ ва бўш туради;
- шамоллатиш — ўша йўриқнома белгилаган тартибда;
- хонани топшириш: мутахассис сизга нимани ва қачон ўзингиз қилишингиз кераклигини айтади.
Воситанинг маркаси ҳам, ишлар қанча давом этиши ҳам телефонда айтилмайди, бунинг сабаби сир сақлаш эмас: иккиси ҳам вазифага, майдонга ва юзалар нима билан пардозланганига қараб танланади. Жойларнинг чегараси белгиланмагунча эса рақам айтишга асос йўқ.
Хонага қайтиш
Хонадан одатдагидек фойдаланиш генератор ўчирилиши биланоқ бошланмайди. Бу ҳақда одатда бир хил нарсалар сўрашади:
- одамларни хонага қай пайтдан бошлаб қайтарса бўлади;
- болалар билан уй ҳайвонлари у ерга қачондан қўйиб юборилади;
- дераза кам бўлса ёки умуман бўлмаса, қанча ва қандай шамоллатилади;
- шамоллатишдан кейин нимани ювиш керак — қўл чўзиладиган нарсалардан ва овқат тайёрланадиган жойдан бошлаб;
- хонада очиқ қолган буюмлар билан нима қилинади.
Бу ерда умумий жавоб йўқ. Муддатлар қўлланган восита йўриқномасида ёзилган, шунинг учун уларни фақат жойида — восита билан жойлар танлангандан кейин эшитиш мумкин. Бу саволларни мутахассис кетиб қолгунича берганингиз маъқул, ўша куни кечқурун эмас.
Дезинфекциянинг дезинсекция ва дератизациядан фарқи
Учала сўз ўхшаш эшитилади, лекин ҳар хил ишни билдиради:
- дезинфекция — юзалардаги микроорганизмлар сонини камайтириш;
- дезинсекция — ҳашаротлар ва бошқа бўғимоёқлилар билан ишлаш;
- дератизация — кемирувчилар билан ишлаш.
Туман уларнинг бирортасига алоҳида тегишли эмас: бу — қўллаш усули, ундан дезинфекцияда ҳам, дезинсекцияда ҳам фойдаланилади. Ишнинг номини мутахассис қўлидаги ускуна эмас, вазифа билан восита белгилайди.
