Ҳаво исиши билан очиқ ҳавода кўпроқ вақт ўтказгимиз келади. Бироқ чивинлар қичиштирувчи чақишлар қолдириб ва инфекция тарқатиб, дам олишни бузиши мумкин. Чивинлар ҳақида, уларни нима ўзига тортиши ва ҳудудингизда пайдо бўлишининг олдини қандай олиш ҳақида кўпроқ билиб олинг.
Чивин нима?
Чивинлар — учувчи ҳашаротларнинг кўп сонли гуруҳи бўлиб, дунё бўйлаб 3 500 дан ортиқ тури мавжуд. Улар ҳам очиқ ҳавода, ҳам бино ичида яшаши мумкин ва турига қараб кундузи ёки тунда чақади. Чивинлар тез кўпаяди: тухумларини турғун ёки секин оқадиган сувга қўяди. Фақат урғочилари чақади — тухум қўйиш учун зарур бўлган қонни олиш мақсадида.
Баъзи чивин турлари инфекцияларни юқтириши мумкин — улар вируслар ёки паразитларни зарарланган ҳайвонлардан «олади». Бундай чивин чаққанда одамга инфекция юқиши хавфи туғилади, бу одатда қичишиш ва шишга олиб келади.
Чивинлар қандай кўринишда бўлади?
Чивинларнинг олтита оёғи ва бир жуфт қаноти бўлади. Танаси уч қисмга бўлинади: бош, кўкрак қисми ва қорин. Вояга етган чивинларнинг узунлиги одатда 6–13 мм ни ташкил этади. Чивинларнинг сезиларли белгиларидан бири — хартумча, яъни найча бўлиб, унинг ёрдамида улар нектар сўради, урғочилари эса қон ичиш учун теридан тешиб ўтади.
Эркак ва урғочи чивинлар орасида қандай фарқлар бор?
Эркак чивинлар ҳажман кичикроқ ва мўйловлари патсимонроқ бўлади. Улар чақмайди, чунки хартумчаси терини тешишга мослашмаган. Урғочилари чақади, чунки қон оқсиллари уларга тухум ривожланиши учун зарур.
Чивиннинг ҳаёт сикли:
Чивиннинг ҳаёт сикли тўрт босқичдан иборат бўлиб, уларнинг учтаси сувда кечади. Урғочиси тухумларини сув яқинига қўяди; бунинг учун бир неча томчи сув бўлган кичик идиш ҳам етарли. Личинкалар тухумдан чиқиб, сувдаги микроорганизмлар билан озиқланади. Тўрт марта пўст ташлаганидан сўнг личинкалар ғумбакка айланади, улардан эса вояга етган чивинлар шаклланади. Учиб чиққан заҳоти вояга етган чивинлар озиқ ва кўпайиш учун жой қидира бошлайди.
Чивинлар қаерда кўпайишни афзал кўради?
Чивинлар тухумларини турғун ёки секин оқадиган сувга қўяди. Кўпайиш жойлари орасида — ҳовузлар, ботқоқлар, ариқлар, шунингдек уй атрофидаги сунъий идишлар: гул туваклари, қушлар сувдони ва тиқилиб қолган сув оқарлари бор. Чивинларга кўпайиш учун атиги бир ош қошиқ сув етарли.
Чивинлар қаерда яшайди?
Чивинлар дунё бўйлаб энг турли жойларда — шаҳарлардан қишлоқ жойларигача учрайди. Личинкалар сувда ривожланади, вояга етган чивинлар эса озиқ қидирмаётган пайтда ўсимликлар, буталар ёки бошқа паналарда дам олади.
Чивинларни нима ўзига тортади?
Чивинлар одамни биз нафас чиқарганда ажраладиган карбонат ангидрид ва тери ҳиди орқали осонгина топади. Уларга таркибида сут кислотаси ва бошқа ўзига тортувчи моддалар бўлган тер ҳиди ёқади. Урғочиларига кўпайиш учун қон зарур.
Нега чивинлар баъзи одамларни бошқаларга қараганда кўпроқ чақади?
Чивинларни турли омиллар — тананинг ҳиди, карбонат ангидрид ажралиши, тана ҳарорати ва модда алмашинуви ўзига тортади. Теридаги бактериялар маълум ҳидлар ажратади, бу эса баъзи одамларни чивинлар учун жозибалироқ қилади. Чивинларнинг танловига модда алмашинуви ва ҳатто қон гуруҳи ҳам таъсир қилиши мумкин.
Чивинлардан қандай ҳимояланиш мумкин?
Чивинлар иссиқ ойларда ноқулайлик келтириши мумкин. Уларнинг сонини камайтириш учун қуйидаги тавсияларни синаб кўринг:
- Чивинлар тухум қўйишининг олдини олиш учун сув тўлган идишларни ҳафтада бир марта бўшатиб туринг.
- Ҳовлидаги сув йиғилиб қолиши мумкин бўлган кераксиз идишларни олиб қўйинг.
- Чивинлар тухум қўя олмаслиги учун септиклардаги ёриқ ва тирқишларни бекитинг.
- Сув резервуарларини зич ёпинг.
- Қалин ўсимликларни қирқиб туринг ва майсазорни калта сақланг, чунки чивинлар сояли жойларда яширинишни ёқтиради.
- Уйдаги чивинлар сонини камайтириш учун дераза ва эшикларни ёпиқ тутинг ёки чивин тўрларидан ҳамда кондиционердан фойдаланинг.
Чивинлар қачон энг фаол бўлади?
Кўпчилик ҳудудларда чивинлар ёздан кузгача фаол бўлади, жанубда эса улар йил бўйи фаол бўлиши мумкин. Турига қараб, баъзи чивинлар кундузи, бошқалари тунда энг фаол бўлади.
Чивинлар нима билан озиқланади?
Эркак чивинлар фақат нектар ва мева шарбатлари билан озиқланади, улардан энергия учун шакар олади. Улар одам ёки ҳайвонларни чақмайди. Урғочиларига нектардан ташқари оқсил ҳам керак, шунинг учун улар одам ёки ҳайвонларни чақади.
Одамда чивин чақишининг белгилари:
Чивин чақиши қичишишга сабаб бўлиши мумкин, чаққан жойдаги тери эса қизариб, шишиши мумкин. Енгил реакциялар одатда маҳаллий аломатлар — шиш, қизариш ва қичишиш билан кечади. Бироқ болаларда ҳамда иммунитети заиф ёки аллергияга мойил одамларда кучлироқ реакция — сезиларли шиш, эшакем, лимфа тугунларининг катталашиши ва ҳатто бироз ҳарорат кўтарилиши кузатилиши мумкин.
Касалликларни назорат қилиш ва профилактика марказлари (CDC) аломатларни енгиллаштириш учун қичишишга қарши ёки антигистамин кремлардан, масалан, каламин лосонидан фойдаланишни тавсия қилади.
Чивинлар қандай касалликларни юқтириши мумкин?
Чивинлар одам учун хавф туғдирадиган бир қатор инфекцияларни юқтириши мумкин. Улар орасида безгак, Денге иситмаси, Зика вируси, Ғарбий Нил вируси, сариқ иситма ва Чикунгунья иситмаси бор. Бу касалликлар оғирлиги ва тарқалиши бўйича турлича бўлади, шунинг учун чивинларга қарши кураш ва профилактика чора-тадбирлари муҳим.
Prodez чивинларга қарши қандай курашади?
Чивинлар тез кўпаяди, шунинг учун муаммога тез муносабат билдириш муҳим. Агар чивинлар уйингизда муаммога айланган бўлса, мутахассисларга мурожаат қилган маъқул.
