Пашшалар — уй шароитида энг кўп учрайдиган зараркунандалардан бири. Улардан бутунлай халос бўлиш жуда қийин.
Ўрта Осиёда ҳам, бошқа минтақаларда ҳам пашшалар сезиларли ноқулайлик туғдиради. Уларнинг хусусиятлари ва одатларини қанчалик яхши билсангиз, пайдо бўлишининг олдини олиш ва муаммони ҳал қилиш шунчалик осон бўлади.
Қуйида пашшалар, уларнинг одатлари ва уларга қарши самарали кураш усуллари ҳақидаги асосий маълумотларни, шунингдек кўп бериладиган саволларга жавобларни топасиз:
Пашшалар нима?
Пашшалар — учиш учун бир жуфт қанотдан фойдаланадиган икки қанотлилар (Diptera) туркумига мансуб ҳашаротлар. Уларнинг «қариндошлари» чивинлар каби, пашшалар ҳам шунчаки безовта қилувчи ҳашарот эмас, балки хавфли касалликларнинг ташувчиси бўлиши мумкин.
Пашшалар қандай кўринишда бўлади?
Пашшани аниқлаш ҳар доим ҳам осон эмас. Шунга қарамай, барча пашшаларда бир неча ўзига хос белги бор:
- Фақат бир жуфт қанот.
- Тез ҳаракатланадиган йирик бош.
- Катта фасетли кўзлар.
- Уч жуфт оёқ.
- Суюқ озиққа мослашган оғиз аппарати.
- Тананинг бошқа қисмларидан сезиларли йирик кўкрак қисми (торакс).
Бу ҳашаротларнинг катталиги 1,6 мм дан 12,7 мм гача, яъни тахминан 0,16–1,27 см ни ташкил қилади.
Пашшалар қандай учади?
Пашшаларга махсус органлар — ҳалтерлар ёрдам беради: улар учишда мувозанатни сақлаш, йўналишни тез ўзгартириш ва мураккаб манёвр қилиш имконини беради. Бу органлар қанотлар билан биргаликда ишлайди ва пашшаларни ажойиб «учувчи»га айлантиради.
Пашшалар қаерда яшайди ва қандай одатлари бор?
Пашшаларни деярли ҳамма жойда — шаҳар ҳудудларидан тортиб қишлоқ жойларигача учратиш мумкин. Улар иссиқ ва нам шароитни афзал кўради, кўпинча овқат қолдиқлари, чиқинди ва бошқа органик моддалар яқинида бўлади.
Пашшалар нима билан озиқланади?
Пашшалар одам учун ҳар доим ҳам ёқимли бўлмаган турли моддалар билан озиқланади. Уй ва мева пашшалари чириган мева, сабзавот, овқат қолдиқлари ва органик чиқиндини афзал кўради. Сўна урғочилари қон билан, эркаклари эса нектар ва гулчанг билан озиқланади.
Пашшалар қандай кўпаяди?
Пашшалар тўлиқ метаморфоздан ўтади, у тўрт босқичдан иборат:
- Тухум: личинкалар дарров озиқлана олиши учун чириган овқат ёки нажас каби органик материалга қўйилади.
- Личинка: бир неча соатдан кейин чиқади, қаноти бўлмайди ва фаол озиқланади.
- Ғумбак: личинка зич қобиқ ҳосил қилади, унинг ичида вояга етган зот ривожланади.
- Вояга етган пашша: тахминан 15–25 кун яшайди. Шу вақт ичида урғочиси юзлаб тухум қўйишга улгуради.
Пашшалар қанча яшайди?
Пашшалар бор-йўғи бир кун яшайди, деган нотўғри тасаввур бор. Аслида уларнинг умри жинсига боғлиқ: эркаклари одатда 15 кунга яқин, урғочилари эса 25 кунгача яшайди.
Ўрта Осиёда пашшаларнинг қандай турлари учрайди?
Ўрта Осиёда пашшаларнинг қуйидаги турлари учрайди:
- Уй пашшаси: касаллик тарқатувчиларнинг энг кенг тарқалгани, овқат қолдиқлари билан озиқланади.
- Мева пашшаси: чириган мева ва сабзавотлар уни ўзига тортади.
- Дренаж пашшаси: кўпинча сув туриб қоладиган ҳаммомларда учрайди.
- Сўна: одам ва ҳайвонларни чақади, инфекция тарқатади.
- Кластер пашшалари: қишда уйга кириб қолиши мумкин, ёмғир чувалчанглари билан озиқланади.
Пашшалар чақадими?
Ҳамма пашша ҳам чақмайди, бироқ айрим турлари буни уддалайди. Чивинлар, сўналар ва қора пашшалар одамни чақиши мумкин. Бундай чақишлар оғриқли ва қичишадиган из қолдирибгина қолмай, кўпинча ҳашаротнинг қон билан озиқланиши билан бирга келади.
Чақадиган пашшаларни қандай таниш мумкин
Кўпчилик чивинни осонгина танийди. Сўналарни аниқлаш ҳам қийин эмас. Бироқ баъзи чақадиган пашшалар шунчалик майдаки, уларни деярли пайқаб бўлмайди. Масалан, иссиқ ва нам минтақаларда яшайдиган майда чақар пашшачалар. Улар чаққанининг ягона белгиси теридаги пуфакча шаклидаги из бўлиши мумкин.
Пашшалар ўлимга олиб келиши мумкинми?
Кўпчилик пашша турлари чақмаса-да, айрим ҳолларда чақиш жиддий оқибатларга олиб келиши мумкин. Чақиш енгил қичишишдан тортиб кучли оғриқ ва шишгача бўлган аллергик реакцияни келтириб чиқаради. Айниқса қора пашшаларнинг чақиши хавфли — улардан ўлим ҳолатлари ҳам қайд этилган.
Бундан ташқари, пашшалар чақмаса ҳам хавф туғдиради, чунки чиқинди ва чириган моддалар билан озиқланади. Улар танасида бир миллионга яқин тур бактерия ташиши мумкин. Овқатингизга ёки ошхона юзасига қўнган пашша вабо, шигеллёз, ичак инфекциялари (E. coli) ва қорин тифи каби хавфли касалликларнинг қўзғатувчисини юқтириши мумкин. Бундай касалликлар ўз вақтида даволанмаса, ўлимга олиб келиши мумкин.
Пашшалар касаллик юқтирадими?
Ҳа, пашшалар кўплаб касаллик қўзғатувчи микроорганизмларнинг ташувчиси. Уй пашшаси 65 тургача инфекцияни — дизентерия, тиф ва бошқа ичак касалликларини ташиши мумкин. Улар шунчаки овқатга ёки юзаларга қўниб микробларни тарқатади.
Пашшалар майда пашшачалардан нимаси билан фарқ қилади?
Майда пашшачалар пашшанинг кичрайтирилган нусхасидай кўринса-да, бу бошқа тур. Пашшалар одатда анча йирик бўлади. Шунга қарамай, мева пашшалари, майда пашшачалар ва пашша личинкаларини бир жойда учратишингиз мумкин: уларни бир хил шароит ўзига тортади.
Нега уйда пашшалар пайдо бўлади?
Пашшаларни овқат қолдиқлари, чиқинди ва нам жойлар — девордаги ёриқлар ёки раковина ўзига тортади. Улар очиқ эшик ва деразадан бемалол кириб келади.
Пашшалар пайдо бўлишининг олдини қандай олиш мумкин?
Пашшалар пайдо бўлмаслиги учун тозаликка риоя қилиш, чиқиндини ўз вақтида чиқариш, дераза ва эшикларга тўр ўрнатиш ҳамда турғун сув манбаларини йўқотиш муҳим.
Уйдаги пашшаларга қарши қандай курашиш керак?
Пашшалар барибир уйингизга кириб қолган бўлса, ёпишқоқ лента, табиий репеллент (масалан, сирка ёки эфир мойи) ёки кимёвий инсектициддан фойдаланиш мумкин. Босқин кенг кўламли бўлса, бинони тўлиқ ишлаш учун Prodez мутахассисларига мурожаат қилган маъқул.
Ушбу тавсияларга амал қилсангиз, Ўрта Осиёда пашшалар сонини самарали назорат қила оласиз.
