Бургалар — ит, мушук, кемирувчи ва ёввойи ҳайвонларнинг қони билан озиқланишни афзал кўрадиган майда паразитлар. Зарурат туғилса, улар одамни ҳам чақади. Илмий номи Siphonaptera бўлган бургалар — қанотсиз ҳашаротлар; кучли орқа оёқлари уларга узоқ масофага сакраш ҳамда хўжайинлари билан бошпаналари орасида бемалол кўчиб юриш имконини беради.
Дунёда бургаларнинг 2000 га яқин тури бор, уларнинг фақат кичик қисми Ўрта Осиёда учрайди. Бу зараркунандалар, айниқса, уй ҳайвонлари бор хонадонларда кенг тарқалган. Илиқ муҳитда улар тез кўпаяди — ўз вақтида чора кўрилмаса, уларга қарши курашиш қийинлашади.
Бургалар қандай кўринишда бўлади?
Бургаларнинг кўпчилик турлари ташқи кўриниши билан бир-бирига ўхшайди:
- Танаси: Бургалар қизғиш-жигарранг тусда бўлиб, танаси ясси ва овал шаклда.
- Ўлчами: Бургаларнинг узунлиги одатда 2–3 мм атрофида бўлади.
- Оёқлари: Бургаларнинг олтита кучли оёғи бор — улар туфайли ҳашарот ўз тана узунлигидан 100 баравардан ортиқ масофага сакрай олади.
- Хатти-ҳаракати: Бургаларнинг қаноти йўқ, бироқ кучли оёқлари уларни ажойиб сакровчига айлантиради. Улар ҳайвон жунида ва гиламларнинг тубида яширинади, шу боис уларни пайқаш осон эмас.
Бургаларнинг яшаш муҳити ва хатти-ҳаракати
Бургалар турли иқлим шароитларига осон мослашади, бироқ илиқ, қоронғи ва нам жойларни афзал кўради. Кўчада улар бута, баланд ўт ва тўкилган барглар каби соя жойларга ўрнашади ҳамда ёнидан ўтган ҳайвонга бемалол ёпишиб олади.
Бино ичида бургалар уй ҳайвонлари кўп бўладиган жойларни — гилам, юмшоқ мебел ва ҳайвон тўшакларини танлайди. Улар асосан кечаси фаол бўлади, аммо кун давомида ҳам ҳаракатдан тўхтамайди: урғочилари сутканинг исталган вақтида тухум қўяверади.
Бургалар нима билан озиқланади?
Бургалар иссиққонли ҳайвонларнинг қони билан озиқланади. Вояга етган бургалар жун орасида яширинади — ўша ерда озиқланади, урчийди ва тухум қўяди. Личинкалари эса ер ёки пол юзасида ривожланиб, қуриган қон, бурга тезаги, ўлик тери парчалари ва ҳашарот қолдиқлари билан озиқланади.
Бургаларнинг кўпчилик турлари ҳайвонларни афзал кўрса-да, қисқа муддатли озиқ манбаси учун одамни ҳам чақиши, сўнг асосий хўжайинига қайтиши мумкин.
Бургаларнинг ҳаёт сикли
Бургаларнинг ҳаёт сикли тўрт босқичдан иборат: тухум, личинка, ғумбак ва вояга етган бурга. Қулай шароитда сикл бир неча ҳафта давом этади, баъзан эса бир йилгача чўзилиши мумкин.
- Тухумлар хўжайиннинг жунига қўйилади ва бир ҳафта ичида очилади.
- Личинкалар ўзини ташқи таъсирлардан ҳимоя қиладиган пилла ўрайди.
- Вояга етган бургалар пилладан фақат яқин атрофда хўжайин пайдо бўлганда чиқади.
Хўжайинсиз вояга етган бурга бор-йўғи 1–2 ҳафта яшайди, хўжайин бўлганда эса 100 кунгача яшаб, 2000 тагача тухум қўйиши мумкин.
Ўрта Осиёда кенг тарқалган бурга турлари
Ўрта Осиёда бургаларнинг қуйидаги турлари учрайди:
- Мушук бургаси (Ctenocephalides felis): Энг кенг тарқалган тур — мушук, ит ва ёввойи ҳайвонларда паразитлик қилади.
- Ит бургаси (Ctenocephalides canis): Камроқ учрайди, бироқ итларда ва улар яшайдиган жойларда топилиши мумкин.
- Одам бургаси (Pulex irritans): Кўпинча санитария шароити ёмон жойларда учрайди.
- Товуқ бургаси (Echidnophaga gallinacea): Паррандаларда, баъзан уй ҳайвонларида паразитлик қилади.
Бургалар қандай тарқалади?
Бургалар бир хўжайиндан иккинчисига сакраб ўтади. Уйга эса уй ҳайвонларининг жуни орқали, шунингдек кийим ёки оёқ кийимда кириб қолади. Уларни тана иссиқлиги, ҳаракат ва нафас чиқаришда ажраладиган карбонат ангидрид ўзига тортади.
Бурга чақиши хавфлими?
Бурга чақиши хавфли бўлиши мумкин, чунки бу ҳашаротлар касалликларни юқтиради, жумладан:
- бубонли ўлат;
- тиф;
- лентасимон чувалчанглар каби паразитар инфекциялар.
Бурга чаққан жой одатда оёқ, тўпиқ ва бел соҳасида жойлашган майда қизил, қичишадиган доғлар кўринишида бўлади.
Уйда бургаларнинг олдини олиш ва улардан қутулиш
- Уй ҳайвонларини ветеринар тавсия қилган бургага қарши воситалар билан ишланг.
- Ҳайвонларнинг тўшагини тез-тез ювинг.
- Гилам ва мебелни мунтазам чангютгичдан ўтказинг.
- Ҳовлида ўтларни қирқиб туринг, чиқиндиларни йиғиштиринг ва ёввойи ҳайвонларнинг ҳудудга киришини чекланг.
Бургалардан бутунлай халос бўлиш учун кўпинча мутахассислар ёрдами керак бўлади: уй шароитидаги воситалар одатда фақат вояга етган бургаларга таъсир қилади, тухум ва личинкалар эса тегилмаган ҳолда қолаверади.
