Сувараклар — ниҳоятда чидамли ҳашаротлар: улар турли шароитларда яшай олади, айниқса қоронғи ва нам жойларни ёқтиради. Уларнинг фаоллигини тезаги, ташлаб кетилган пўстлари ва ўзига хос димиқ ҳиди каби белгилардан сезиш мумкин — бу зарарланишни ўз вақтида аниқлашга ёрдам беради.
Сувараклар жуда тез кўпаяди ҳамда ёриқлар ва қўл етмас жойларга яширина олади, шунинг учун чора кўрилмаса, зарарланиш тезда назоратдан чиқиб кетади. Улар қанча эрта аниқланса, улардан қутулиш шунча осон ва самарали бўлади.
Сувараклар қандай кўринишда бўлади?
Суваракларнинг ўлчами, ранги ва ташқи кўриниши турига қараб фарқ қилади. Танаси асосан ясси ва овал шаклда, мўйловлари узун, оёқлари олтита. Ранги қизғиш-жигаррангдан тўқ жигарранг ёки ҳатто қора ранггача бўлиши мумкин. Узунлиги тахминан бир ярим сантиметрдан саккиз сантиметргача етади. Кўпчилик суваракларнинг қанотлари бор, аммо ҳаммаси ҳам уча олмайди — бу ҳам турига боғлиқ.
Суваракларнинг кенг тарқалган турлари
Дунёда суваракларнинг 4500 дан ортиқ тури бор, аммо энг кўп учрайдиганлари — америка сувараги, жигарранг йўл-йўл суварак, немис сувараги ва шарқ сувараги. Бу турлар айниқса турар-жой ва тижорат биноларида кенг тарқалган бўлиб, одамларга жиддий ноқулайлик туғдиради.
Америка сувараги
Америка сувараги — энг йирик турлардан бири, узунлиги 35–50 миллиметрга етади. Танаси қизғиш-жигарранг, орқасида қанотлари бор, аммо бу тур яхши уча олмайди. Америка сувараклари қолдиқ озиқ билан озиқланади ва яшаш учун қоронғи, нам жойларни — ертўлалар, канализация ва шунга ўхшаш бошқа жойларни танлайди: у ерда улар озиқ ҳам, бошпана ҳам топади.
Жигарранг йўл-йўл суварак
Жигарранг йўл-йўл суварак — нисбатан майда тур: вояга етганлари тахминан 10 миллиметр бўлади. Ранги оч жигарранг, қанотлари ва қорнида иккита ўзига хос чизиқ бор. Бошқа турлардан фарқли ўлароқ, бу суварак илиқроқ ва қуруқроқ жойларни афзал кўради — қоронғи, нам шароитда яшайдиган қариндошларидан айнан шу билан ажралиб туради.
Немис сувараги
Немис сувараги — майда тур, вояга етганлари 10–15 миллиметр бўлади. Ранги оч жигарранг ёки беж бўлиб, орқаси бўйлаб иккита тўқ чизиқ ўтади. Бу тур жуда тез кўпайиши билан машҳур, шунинг учун унинг пайдо бўлиши жиддий муаммога айланади. Немис сувараклари илиқ ва нам жойларни ёқтиради: ошхона, ҳаммом ва озиқ-овқат бўлган жойлар уларга айни муддао. Ёшлари кўпинча қандалалар бекинадиган жойларда яширинади, шу боис уларни адаштириб юбориш осон.
Шарқ сувараги
Шарқ сувараги йириклиги билан ажралиб туради: вояга етганлари 25–32 миллиметрга етади. Ялтироқ қора танаси нисбатан ясси шаклда. Бу сувараклар нам ва қоронғи жойларни — масалан, ертўла ва канализацияни афзал кўради. Бошқа турлардан фарқли ўлароқ, шарқ сувараклари кам ҳаракатланади ва уча олмайди, шунинг учун уларни пайқаш осонроқ.
Суваракнинг ҳаёт сикли
Суваракнинг ҳаёт сикли уч асосий босқичдан иборат: тухум, нимфа ва вояга етган суварак. Урғочиси тухумларини оотека деб аталадиган махсус капсулаларга қўяди — капсула тухумларни очилгунга қадар ҳимоя қилади. Тухумдан чиққан нимфалар ўсгани сари пўстини бир неча бор ташлайди ва шу тариқа вояга етади. Вояга етган сувараклар эса кўпайишга киришиб, сиклни давом эттиради.
Суваракнинг умри турига ва яшаш шароитига боғлиқ. Қулай шароитда кўпчилиги бир неча ойдан бир йилгача яшайди. Умрининг давомийлигига озиқ мавжудлиги, ҳарорат ва намлик даражаси кучли таъсир қилади. Ўзларига қулай муҳитда сувараклар узоқроқ яшайди ва фаолроқ кўпаяди.
Суваракларни уйингизга нима жалб қилади?
Сувараклар уйингизга нега келади? Уларни учта нарса жалб қилади: озиқ, сув ва бошпана.
Сувараклар тунда фаол бўлади ва озиқ манбаларига интилади. Улар деярли ҳамма нарсани ейди: нон ушоғидан тортиб чиқинди ва органик қолдиқларгача. Бекиниш учун эса илиқ, нам жойларни танлайди. Улар кўпинча қоронғи, нарсалар уюлиб ётган жойларда — ошхона техникаси орқасида, шкафлар ичида, девор ва пол ёриқларида яширинади. Картон қутилар, ахлат, газета тахламлари, тарновлар ва пештахта ости ҳам уларга қулай бошпана бўлади.
Сувараклар уйингизга қандай кириб келади?
Сувараклар уйга девор, пол ва пойдевордаги ёриқлар, эшик-дераза атрофидаги тирқишлар орқали киради. Улар озиқ-овқат, қути ёки мебел билан бирга ҳам кириб қолиши мумкин. Кўп қаватли уйларда сувараклар умумий деворлар ёки коммуникация тизимлари орқали квартирадан квартирага ўтади. Улар озиқ, сув ва бошпана излайди; шароит қулай бўлса — масалан, уй тартибсиз ёки етарлича тоза бўлмаса — уларнинг сони тез ўсади.
Сувараклар яшашни ёқтирадиган жойлар
Сувараклар бекиниш учун қандай жойларни танлайди? Улар доимий сув манбаи яқинида — масалан, ошхона ёки ҳаммом кранлари атрофида бўлишни ёқтиради. Нам, қоронғи ва зах жойлар уларни айниқса ўзига тортади. Уй ёки квартирада сувараклар қуйидаги жойларда яшириниши мумкин:
- Мебел ичида
- Шкафларда
- Ошхона мойкаларида
- Ҳаммом шкафчаларида
- Оқава қувурларида
- Маиший техникада
- Қутиларда
- Китобларда
- Шифтларда
- Ертўлаларда
- Девор ёриқларида
Сувараклар тунда фаол бўлгани учун кундузи бекинишга ҳаракат қилади. Чироқ ўчиши билан улар бошпаналаридан чиқади. Уй ташқарисида эса сувараклар қуйидаги жойларда яшаши мумкин:
- Дарахт таналарида
- Буталарда
- Канализацияда
- Сув ўтказиш қувурларида
- Ахлат қутиларида
Кўпгина бошқа ҳашаротлардан фарқли ўлароқ, сувараклар уя қурмайди. Улар шунчаки қоронғи ва нам жой топиб, ўша ерда ўз туридаги бошқа сувараклар билан бирга яшайверади.
Суваракни кўриб қолсангиз нима қилиш керак
Уйда суварак кўрсангиз, тарқалиб кетишининг олдини олиш учун дарҳол чора кўринг. Аввал уйни яхшилаб тозаланг: ушоқ ва овқат доғларини йўқотинг, ёриқ ва тирқишларни беркитинг, бекинишга қулай ортиқча нарсалардан халос бўлинг. Овқат қолдиқлари тўпланадиган жойларни — ошхона полини, шкаф ва тортмалар ичини, музлатгич орқасини, плита остини чангютгич билан тозаланг. Шкаф эшиклари, маиший техника ва стол усти сиртларини ювиш воситаси билан артиб, овқат ва ёғ қолдиқларини ҳам йўқотинг.
Сувараклар босган уйни тозалаш осон иш эмас, бунга ёлғиз куч етмаслиги мумкин. Энг тўғриси — суваракларнинг илк белгиларидаёқ зараркунандаларга қарши курашувчи профессионал хизматга мурожаат қилиб, батафсил текширув ва ишлов ўтказиш.
Сувараклар борлигини кўрсатадиган бир нечта кенг тарқалган белги бор. Энг асосийси — суваракларнинг ўзини кўриш, айниқса улар фаол бўлган тунда. Ўлик сувараклар топилиши ҳам муаммо борлигидан дарак беради. Суварак тезаги ёки тухум капсулалари — яна бир хавотирли сигнал. Бундан ташқари, сувараклар кучли димиқ ҳид тарқатади, вақт ўтиши билан бу ҳид янада сезиларли бўлиб боради.
Сувараклар хавфлими?
Сувараклар инсон саломатлигига хавф туғдиради: улар турли касалликларни ташийди, озиқ-овқатни ифлослантиради, сезгир одамларда аллергия ёки астма хуружини қўзғатиши мумкин. Шунинг учун соғлиқ учун хавфни камайтириш мақсадида уларга қарши чораларни ўз вақтида кўриш муҳим.
Сувараклар тишлаши мумкин, аммо одатда одамни тишламайди — хавф сезса ёки одатдаги озиқ манбаларидан маҳрум бўлса бундан мустасно. Тишлаш кўпинча уйқу пайтида юз беради: қўл, оёқ ёки юзда из қолади. Энг катта хавф остида болалар: улар кам ҳаракатланади, чойшаб ёки кийимида эса суваракларни жалб қиладиган овқат қолдиқлари бўлиши мумкин.
Суваракни кўрганда уни ўлдириш керакми? Ҳа — сонини назоратда тутиш ва соғлиққа хавфни камайтириш учун суваракларни йўқ қилиш зарур. Улар билан мустақил курашиб кўриш мумкин, аммо батафсил текширув ўтказиб, муаммони тўлиқ ҳал қилиш учун профессионал хизматга мурожаат қилган маъқул.
Суваракларни назорат қилиш ва йўқ қилиш
Суварак белгилари кўриниши билан зараркунандаларга қарши кураш мутахассисларига мурожаат қилинг. Prodez мутахассислари бу зараркунандалардан бутунлай халос бўлиш учун комплекс ечимларни таклиф этади. Экспертларимиз мавжуд суваракларни йўқ қилишга ёрдам беради ва келажакда уларнинг қайта пайдо бўлишининг олдини оладиган чора-тадбирлар режасини тузади.
