Uyingizda chayonni ko‘rish qo‘rqinchli bo‘lishi mumkin. Bu zararkunandalar nafaqat dahshatli ko‘rinadi, balki chindan ham xavfli bo‘lishi mumkin.
Chayonlar ochiq havoda yashashni afzal ko‘rsa-da, ba’zan uydan boshpana izlaydi. Shunday bo‘lsa, ularni hududingizdan chiqarib yuborish va qaytib kelishiga yo‘l qo‘ymaslik muhim.
Chayonlar nima?
Chayonlar — ko‘pchilik o‘ylaganidek hasharot emas, balki yirtqich o‘rgimchaksimonlar. Ularning uzoq qarindoshlari — o‘rgimchaklar va kanalar. Barcha o‘rgimchaksimonlar kabi ularning sakkizta oyog‘i bor. Chayonlar sayyoradagi eng qadimgi bo‘g‘imoyoqlilardan biri hisoblanadi. Ular haqidagi tarixiy ma’lumotlar qadimgi sivilizatsiyalar davriga borib taqaladi: o‘shanda chayonlar Chayon yulduz turkumiga nom bergan.
O‘rta Osiyoda chayonlar cho‘l va dasht hududlarida, jumladan Qoraqum va Qizilqumda keng tarqalgan. Bu zararkunandalar quruq iqlimni yoqtiradi, ammo kunduzi ko‘pincha salqin va qorong‘i joylarda — toshlar ostida, qumda yoki yoriqlarda yashirinadi va tunda ov qiladi.
Kichik o‘lchamiga qaramay (voyaga yetgan chayonlar taxminan 5 sm), ular zaharliligi bilan tanilgan. Chayon chaqishining oqibatlari turlicha bo‘lishi mumkin — yengil allergik reaksiyadan jiddiy asoratlargacha; bu chayon turiga va boshqa omillarga bog‘liq.
Chayonlarni butunlay yo‘q qilish qiyinligining sabablaridan biri — ularning yaxshi yashirina olishi. Siz ularning borligini sezmasligingiz mumkin: kamdan-kam ko‘rinib turgan chayonlar bora-bora to‘laqonli bosqinga aylanadi.
Chayonlar qanday ko‘rinishga ega?
O‘rgimchaksimonlar kabi chayonlarning sakkizta oyog‘i bor. Bundan tashqari, ularda bir juft qisqich va uchida nishtari bo‘lgan ingichka, bo‘g‘imlarga bo‘lingan dum bo‘ladi. Turiga qarab chayonning uzunligi 2,5 sm dan 12 sm gacha, vazni esa 0,57 grammdan 5,7 grammgacha bo‘ladi.
Chayonlar kichkina omar yoki qisqichbaqani eslatadi. Odatda ular sariq yoki qora rangda bo‘ladi, ammo ayrim turlari jigarrang, qizil yoki to‘q sariq bo‘lishi mumkin.
Chayonlarning ko‘payishi va hayot sikli bosqichlari
Chayonlar odatda erta kuzda yoki bahorda juftlashadi. Urg‘ochining tuxumlari urug‘langach, u ularni o‘z tanasida olib yuradi. Homiladorlik muddati turga bog‘liq: ba’zi turlarda bu jarayon bir necha oy, boshqalarida bir yilgacha davom etadi.
Tug‘ilgan chayon bolasi (nimfa) voyaga yetgan chayonning kichraytirilgan nusxasiga o‘xshaydi. Hayotining dastlabki ikki haftasida nimfa birinchi po‘st tashlashigacha onasining orqasiga yopishib yuradi. So‘ng u mustaqil bo‘ladi va yetuklikka yetgunicha besh-olti marta po‘st tashlaydi.
Voyaga yetgan chayonlar odatda ikki yildan olti yilgacha yashaydi, ayrim turlari esa 15 yilgacha umr ko‘rishi mumkin.
Chayonlarning xatti-harakati va ovqatlanishi
Chayonlar kunduzi dam oladi, tunda ov qiladi. Kunduzi ular uxlash uchun salqin va qorong‘i joy topadi. Bu jonzotlar yil davomida faol, ammo faolligining eng yuqori cho‘qqisi yozga to‘g‘ri keladi.
Chayonlar — go‘shtxo‘r jonivorlar, odatda hasharotlarni ovlaydi. Biroq ular ilon, kaltakesak, mayda kemiruvchi va hatto boshqa chayonlarni ham yeyishi mumkin. Bu zararkunandalar moddalar almashinuvini juda yaxshi boshqara oladi: oziq bo‘lmaganda almashinuvni sekinlashtirib, qish uyqusiga o‘xshash holatga o‘tadi.
Chayonlarni kim yeydi?
Chayonlar tarantul, kaltakesak, boyqush, qush, qirqoyoq, ko‘rshapalak va mayda sutemizuvchilarga o‘lja bo‘ladi. Masalan, ayrim chayonlarning zahariga chidamli dala sichqonlari ularni o‘z ratsioniga faol qo‘shadi.
Xitoy, Tailand va Vyetnam kabi bir qator mamlakatlarda chayonlar iste’mol qilinadi. O‘rta Osiyoning ayrim hududlarida ham chayonlardan xalq tabobatida yoki ekzotik taom sifatida foydalanishlari mumkin. Aytishlaricha, ularning ta’mi qisqichbaqani eslatadi.
Chayonlarni qayerda uchratish mumkin?
Dunyoda chayonlarning 2500 dan ortiq turi bor, ularning ko‘pchiligi Osiyo, Yaqin Sharq, Afrika va Janubiy Amerikada yashaydi.
O‘rta Osiyoda chayonlar cho‘l, chala cho‘l va dashtlarni afzal ko‘radi. Ular oziq topiladigan ochiq joylarda yashaydi va yorug‘likka sezgir bo‘lgani uchun kunduzi soyada yashirinadi. Ularni toshlar yoki po‘stloq bo‘laklari ostidan, binolarning yoriqlaridan topish mumkin.
Bu zararkunandalar uydan boshpana izlaganda esa ularni garaj, yerto‘la, hammom, qorong‘i qutilar, bog‘ o‘simliklari orasidan va hatto poyabzal ichidan topish mumkin.
Chayonlarning qanday turlari bor?
O‘rta Osiyoda sariq yo‘g‘on dumli chayon va yirik qora chayon kabi turlar uchraydi. Ko‘pchilik turlar odam uchun o‘limga olib keladigan xavf tug‘dirmaydi, ammo ularning chaqishi juda og‘riqli bo‘lishi mumkin.
Chayonlar zaharlimi?
Hamma chayon ham odam uchun xavfli emas. Faqat bir nechta turda jiddiy zarar yetkazishga yetadigan zahar bor. O‘rta Osiyoda ayrim turlar, masalan, yo‘g‘on dumli chayonlar, ayniqsa bolalar va keksalar uchun xavfli bo‘lishi mumkin. Shunga qaramay, o‘z vaqtida tibbiy yordamga murojaat qilinganda chaqishlarning aksariyati hayot uchun xavf tug‘dirmaydi.
Chayon chaqishi nima?
Chayon chaqish uchun dumining uchidagi nishtardan foydalanadi — u telson deb ham ataladi. Nishtar ichida zahar bezi bor, undan zahar ajralib chiqadi. Har bir turda zaharning tarkibi va zaharlilik darajasi turlicha. Chayonlar nishtardan o‘zini himoya qilish yoki o‘ljasini falaj qilish uchun foydalanadi: ular asab tizimiga ta’sir qiladigan oz miqdorda zahar yuboradi.
Chayon chaqsa nima bo‘ladi?
Chayon chaqqanda turli belgilar kuzatilishi mumkin — yengil og‘riqdan anafilaktik shokkacha. Masalan, ayrim tur chayonlarning chaqishi odamlarning 5 foizdan kamrog‘ida jiddiy reaksiya chaqirishi mumkin. Agar nafas olish qiyinlashsa yoki kuchli shish paydo bo‘lsa, zudlik bilan tibbiy yordamga murojaat qilish kerak.
Chayon chaqishi qanchalik ko‘p uchraydi?
Dunyo bo‘ylab har yili chayon chaqishining taxminan 1,2 million holati qayd etiladi, asosan Afrika va Osiyoda. Shunga qaramay, ularning atigi 0,27 foizi o‘lim bilan yakunlanadi va bu ko‘pincha o‘z vaqtida tibbiy yordam ololmaslik bilan bog‘liq.
Chaqishdan keyin qanday asoratlar bo‘lishi mumkin?
Chayon zahari asab tizimiga ta’sir qilgani uchun asoratlar orasida yurak faoliyatidagi muammolar, mushak og‘riqlari va allergik reaksiyalar bo‘lishi mumkin. Og‘ir holatlar o‘z vaqtida davolanmasa, jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Chayon chaqqanda qanday belgilar kuzatiladi?
Eng ko‘p uchraydigan belgilar:
- Chaqqan joydagi og‘riq
- Uvishish
- Shish
- Zararlangan sohada issiqlik yoki jazillash hissi
Zaharning butun organizmga ta’sir qilgan belgilariga anafilaktik shok, nafas olishning qiyinlashuvi, qon bosimining ko‘tarilishi, ko‘p terlash va talvasa kiradi. Sizda shunday belgilar kuzatilsa, zudlik bilan shifokorga murojaat qiling. Bolalar chayon chaqishiga ayniqsa sezgir va ularga darhol tibbiy yordam kerak bo‘ladi.
Chayon odamni o‘ldirishi mumkinmi?
Chayon chaqishidan o‘lim holatlari juda kam uchraydi (0,27 foiz). Yiliga qayd etiladigan 1,2 million chaqishning aksariyati o‘z vaqtida davolanganda jiddiy oqibatlarga olib kelmaydi.
Chayon chaqishi qanday davolanadi?
Shifokorlar tavsiyasiga ko‘ra, chayon chaqqan joyni avval sovun va suv bilan yuvish kerak. Og‘riqni yengillashtirish uchun sovuq kompress qo‘yish va retseptsiz sotiladigan og‘riq qoldiruvchi dori qabul qilish mumkin. Yutish qiyinlashsa, ovqat va suyuqlik iste’mol qilmang.
Kattalarga odatda qo‘shimcha davolash talab etilmaydi, bolani esa darhol shifokorga ko‘rsatish kerak. Kattalarda ham, bolalarda ham kuchli reaksiya kuzatilsa, davolash shifoxonada olib borilishi lozim.
Chaqishdan keyin qachon shifokorga murojaat qilish kerak?
Agar chaqish belgilari kuchli bo‘lsa yoki bir necha kun davomida o‘tmasa, shifokor bilan maslahatlashish kerak. Bolalarda chayon chaqishi jiddiyroq oqibatlarga olib kelishi mumkin, shuning uchun belgilarning og‘ir-yengilligidan qat’i nazar, tibbiy yordam zarur.
Chayon zahari nima?
Chayon zahari tarkibida neyrotoksinlar bor — ular o‘ljani falaj qilishga yordam beradi. Ana shu tabiiy zahar tufayli chayonlar kichik o‘lchamiga qaramay o‘zidan yirikroq jonivorlarni ovlay oladi.
Chayon zaharini tibbiyotda qo‘llash imkoniyatlari
Olimlarning fikricha, kelajakda chayon zaharidan qizil yugurik, revmatoid artrit va hatto saraton kabi kasalliklarni davolashda foydalanish mumkin.
Chayonlarni uyga nima tortadi?
Chayonlar suv va boshpana izlab, yoriq hamda teshiklar orqali uyga kirib oladi. Hammomda, oshxonada yoki yerto‘lada turg‘un suv bo‘lsa, bu chayonlarni o‘ziga tortishi mumkin. Tashqarida havo juda issiq bo‘lganda ular salqin joy izlab ham kirishi mumkin.
Uyni chayonlardan qanday asrash mumkin?
Chayonlar uyingizga kirmasligi uchun deraza va eshiklar atrofidagi barcha yoriq va tirqishlarni bekiting. Uy tashqarisida ular yashirinishi mumkin bo‘lgan joylar — o‘tin uyumlari, uzun o‘t yoki osilib turgan shoxlar — qolmaganiga ishonch hosil qiling. Uy ichida esa bu jonzotlarga boshpana bo‘ladigan keraksiz narsalardan xalos bo‘ling.
Chayonlardan qanday xalos bo‘lish mumkin?
Quyidagi usullardan foydalanish mumkin:
- Yoriqlar kabi qiyin yetib boriladigan joylarga bor kislotasini sepish
- Yopishqoq tuzoqlar o‘rnatish
- Turg‘un suv manbalarini bartaraf etish
Agar mustaqil usullar natija bermasa, zararkunandalarga qarshi kurash mutaxassislariga murojaat qilgan ma’qul.
Uyingizni himoya qilishning to‘liq rejasi kerak bo‘lsa, professionallarga murojaat qiling. Prodez jamoasi chayonlardan samarali xalos bo‘lishingizga va ularning qayta paydo bo‘lishining oldini olishga yordam beradi.
