Havo isishi bilan ochiq havoda ko‘proq vaqt o‘tkazgimiz keladi. Biroq chivinlar qichishtiruvchi chaqishlar qoldirib va infeksiya tarqatib, dam olishni buzishi mumkin. Chivinlar haqida, ularni nima o‘ziga tortishi va hududingizda paydo bo‘lishining oldini qanday olish haqida ko‘proq bilib oling.
Chivin nima?
Chivinlar — uchuvchi hasharotlarning ko‘p sonli guruhi bo‘lib, dunyo bo‘ylab 3 500 dan ortiq turi mavjud. Ular ham ochiq havoda, ham bino ichida yashashi mumkin va turiga qarab kunduzi yoki tunda chaqadi. Chivinlar tez ko‘payadi: tuxumlarini turg‘un yoki sekin oqadigan suvga qo‘yadi. Faqat urg‘ochilari chaqadi — tuxum qo‘yish uchun zarur bo‘lgan qonni olish maqsadida.
Ba’zi chivin turlari infeksiyalarni yuqtirishi mumkin — ular viruslar yoki parazitlarni zararlangan hayvonlardan «oladi». Bunday chivin chaqqanda odamga infeksiya yuqishi xavfi tug‘iladi, bu odatda qichishish va shishga olib keladi.
Chivinlar qanday ko‘rinishda bo‘ladi?
Chivinlarning oltita oyog‘i va bir juft qanoti bo‘ladi. Tanasi uch qismga bo‘linadi: bosh, ko‘krak qismi va qorin. Voyaga yetgan chivinlarning uzunligi odatda 6–13 mm ni tashkil etadi. Chivinlarning sezilarli belgilaridan biri — xartumcha, ya’ni naycha bo‘lib, uning yordamida ular nektar so‘radi, urg‘ochilari esa qon ichish uchun teridan teshib o‘tadi.
Erkak va urg‘ochi chivinlar orasida qanday farqlar bor?
Erkak chivinlar hajman kichikroq va mo‘ylovlari patsimonroq bo‘ladi. Ular chaqmaydi, chunki xartumchasi terini teshishga moslashmagan. Urg‘ochilari chaqadi, chunki qon oqsillari ularga tuxum rivojlanishi uchun zarur.
Chivinning hayot sikli:
Chivinning hayot sikli to‘rt bosqichdan iborat bo‘lib, ularning uchtasi suvda kechadi. Urg‘ochisi tuxumlarini suv yaqiniga qo‘yadi; buning uchun bir necha tomchi suv bo‘lgan kichik idish ham yetarli. Lichinkalar tuxumdan chiqib, suvdagi mikroorganizmlar bilan oziqlanadi. To‘rt marta po‘st tashlaganidan so‘ng lichinkalar g‘umbakka aylanadi, ulardan esa voyaga yetgan chivinlar shakllanadi. Uchib chiqqan zahoti voyaga yetgan chivinlar oziq va ko‘payish uchun joy qidira boshlaydi.
Chivinlar qayerda ko‘payishni afzal ko‘radi?
Chivinlar tuxumlarini turg‘un yoki sekin oqadigan suvga qo‘yadi. Ko‘payish joylari orasida — hovuzlar, botqoqlar, ariqlar, shuningdek uy atrofidagi sun’iy idishlar: gul tuvaklari, qushlar suvdoni va tiqilib qolgan suv oqarlari bor. Chivinlarga ko‘payish uchun atigi bir osh qoshiq suv yetarli.
Chivinlar qayerda yashaydi?
Chivinlar dunyo bo‘ylab eng turli joylarda — shaharlardan qishloq joylarigacha uchraydi. Lichinkalar suvda rivojlanadi, voyaga yetgan chivinlar esa oziq qidirmayotgan paytda o‘simliklar, butalar yoki boshqa panalarda dam oladi.
Chivinlarni nima o‘ziga tortadi?
Chivinlar odamni biz nafas chiqarganda ajraladigan karbonat angidrid va teri hidi orqali osongina topadi. Ularga tarkibida sut kislotasi va boshqa o‘ziga tortuvchi moddalar bo‘lgan ter hidi yoqadi. Urg‘ochilariga ko‘payish uchun qon zarur.
Nega chivinlar ba’zi odamlarni boshqalarga qaraganda ko‘proq chaqadi?
Chivinlarni turli omillar — tananing hidi, karbonat angidrid ajralishi, tana harorati va modda almashinuvi o‘ziga tortadi. Teridagi bakteriyalar ma’lum hidlar ajratadi, bu esa ba’zi odamlarni chivinlar uchun jozibaliroq qiladi. Chivinlarning tanloviga modda almashinuvi va hatto qon guruhi ham ta’sir qilishi mumkin.
Chivinlardan qanday himoyalanish mumkin?
Chivinlar issiq oylarda noqulaylik keltirishi mumkin. Ularning sonini kamaytirish uchun quyidagi tavsiyalarni sinab ko‘ring:
- Chivinlar tuxum qo‘yishining oldini olish uchun suv to‘lgan idishlarni haftada bir marta bo‘shatib turing.
- Hovlidagi suv yig‘ilib qolishi mumkin bo‘lgan keraksiz idishlarni olib qo‘ying.
- Chivinlar tuxum qo‘ya olmasligi uchun septiklardagi yoriq va tirqishlarni bekiting.
- Suv rezervuarlarini zich yoping.
- Qalin o‘simliklarni qirqib turing va maysazorni kalta saqlang, chunki chivinlar soyali joylarda yashirinishni yoqtiradi.
- Uydagi chivinlar sonini kamaytirish uchun deraza va eshiklarni yopiq tuting yoki chivin to‘rlaridan hamda konditsionerdan foydalaning.
Chivinlar qachon eng faol bo‘ladi?
Ko‘pchilik hududlarda chivinlar yozdan kuzgacha faol bo‘ladi, janubda esa ular yil bo‘yi faol bo‘lishi mumkin. Turiga qarab, ba’zi chivinlar kunduzi, boshqalari tunda eng faol bo‘ladi.
Chivinlar nima bilan oziqlanadi?
Erkak chivinlar faqat nektar va meva sharbatlari bilan oziqlanadi, ulardan energiya uchun shakar oladi. Ular odam yoki hayvonlarni chaqmaydi. Urg‘ochilariga nektardan tashqari oqsil ham kerak, shuning uchun ular odam yoki hayvonlarni chaqadi.
Odamda chivin chaqishining belgilari:
Chivin chaqishi qichishishga sabab bo‘lishi mumkin, chaqqan joydagi teri esa qizarib, shishishi mumkin. Yengil reaksiyalar odatda mahalliy alomatlar — shish, qizarish va qichishish bilan kechadi. Biroq bolalarda hamda immuniteti zaif yoki allergiyaga moyil odamlarda kuchliroq reaksiya — sezilarli shish, eshakyem, limfa tugunlarining kattalashishi va hatto biroz harorat ko‘tarilishi kuzatilishi mumkin.
Kasalliklarni nazorat qilish va profilaktika markazlari (CDC) alomatlarni yengillashtirish uchun qichishishga qarshi yoki antigistamin kremlardan, masalan, kalamin losonidan foydalanishni tavsiya qiladi.
Chivinlar qanday kasalliklarni yuqtirishi mumkin?
Chivinlar odam uchun xavf tug‘diradigan bir qator infeksiyalarni yuqtirishi mumkin. Ular orasida bezgak, Denge isitmasi, Zika virusi, G‘arbiy Nil virusi, sariq isitma va Chikungunya isitmasi bor. Bu kasalliklar og‘irligi va tarqalishi bo‘yicha turlicha bo‘ladi, shuning uchun chivinlarga qarshi kurash va profilaktika chora-tadbirlari muhim.
Prodez chivinlarga qarshi qanday kurashadi?
Chivinlar tez ko‘payadi, shuning uchun muammoga tez munosabat bildirish muhim. Agar chivinlar uyingizda muammoga aylangan bo‘lsa, mutaxassislarga murojaat qilgan ma’qul.
