Pashshalar — uy sharoitida eng ko‘p uchraydigan zararkunandalardan biri. Ulardan butunlay xalos bo‘lish juda qiyin.
O‘rta Osiyoda ham, boshqa mintaqalarda ham pashshalar sezilarli noqulaylik tug‘diradi. Ularning xususiyatlari va odatlarini qanchalik yaxshi bilsangiz, paydo bo‘lishining oldini olish va muammoni hal qilish shunchalik oson bo‘ladi.
Quyida pashshalar, ularning odatlari va ularga qarshi samarali kurash usullari haqidagi asosiy ma’lumotlarni, shuningdek ko‘p beriladigan savollarga javoblarni topasiz:
Pashshalar nima?
Pashshalar — uchish uchun bir juft qanotdan foydalanadigan ikki qanotlilar (Diptera) turkumiga mansub hasharotlar. Ularning «qarindoshlari» chivinlar kabi, pashshalar ham shunchaki bezovta qiluvchi hasharot emas, balki xavfli kasalliklarning tashuvchisi bo‘lishi mumkin.
Pashshalar qanday ko‘rinishda bo‘ladi?
Pashshani aniqlash har doim ham oson emas. Shunga qaramay, barcha pashshalarda bir necha o‘ziga xos belgi bor:
- Faqat bir juft qanot.
- Tez harakatlanadigan yirik bosh.
- Katta fasetli ko‘zlar.
- Uch juft oyoq.
- Suyuq oziqqa moslashgan og‘iz apparati.
- Tananing boshqa qismlaridan sezilarli yirik ko‘krak qismi (toraks).
Bu hasharotlarning kattaligi 1,6 mm dan 12,7 mm gacha, ya’ni taxminan 0,16–1,27 sm ni tashkil qiladi.
Pashshalar qanday uchadi?
Pashshalarga maxsus organlar — halterlar yordam beradi: ular uchishda muvozanatni saqlash, yo‘nalishni tez o‘zgartirish va murakkab manyovr qilish imkonini beradi. Bu organlar qanotlar bilan birgalikda ishlaydi va pashshalarni ajoyib «uchuvchi»ga aylantiradi.
Pashshalar qayerda yashaydi va qanday odatlari bor?
Pashshalarni deyarli hamma joyda — shahar hududlaridan tortib qishloq joylarigacha uchratish mumkin. Ular issiq va nam sharoitni afzal ko‘radi, ko‘pincha ovqat qoldiqlari, chiqindi va boshqa organik moddalar yaqinida bo‘ladi.
Pashshalar nima bilan oziqlanadi?
Pashshalar odam uchun har doim ham yoqimli bo‘lmagan turli moddalar bilan oziqlanadi. Uy va meva pashshalari chirigan meva, sabzavot, ovqat qoldiqlari va organik chiqindini afzal ko‘radi. So‘na urg‘ochilari qon bilan, erkaklari esa nektar va gulchang bilan oziqlanadi.
Pashshalar qanday ko‘payadi?
Pashshalar to‘liq metamorfozdan o‘tadi, u to‘rt bosqichdan iborat:
- Tuxum: lichinkalar darrov oziqlana olishi uchun chirigan ovqat yoki najas kabi organik materialga qo‘yiladi.
- Lichinka: bir necha soatdan keyin chiqadi, qanoti bo‘lmaydi va faol oziqlanadi.
- G‘umbak: lichinka zich qobiq hosil qiladi, uning ichida voyaga yetgan zot rivojlanadi.
- Voyaga yetgan pashsha: taxminan 15–25 kun yashaydi. Shu vaqt ichida urg‘ochisi yuzlab tuxum qo‘yishga ulguradi.
Pashshalar qancha yashaydi?
Pashshalar bor-yo‘g‘i bir kun yashaydi, degan noto‘g‘ri tasavvur bor. Aslida ularning umri jinsiga bog‘liq: erkaklari odatda 15 kunga yaqin, urg‘ochilari esa 25 kungacha yashaydi.
O‘rta Osiyoda pashshalarning qanday turlari uchraydi?
O‘rta Osiyoda pashshalarning quyidagi turlari uchraydi:
- Uy pashshasi: kasallik tarqatuvchilarning eng keng tarqalgani, ovqat qoldiqlari bilan oziqlanadi.
- Meva pashshasi: chirigan meva va sabzavotlar uni o‘ziga tortadi.
- Drenaj pashshasi: ko‘pincha suv turib qoladigan hammomlarda uchraydi.
- So‘na: odam va hayvonlarni chaqadi, infeksiya tarqatadi.
- Klaster pashshalari: qishda uyga kirib qolishi mumkin, yomg‘ir chuvalchanglari bilan oziqlanadi.
Pashshalar chaqadimi?
Hamma pashsha ham chaqmaydi, biroq ayrim turlari buni uddalaydi. Chivinlar, so‘nalar va qora pashshalar odamni chaqishi mumkin. Bunday chaqishlar og‘riqli va qichishadigan iz qoldiribgina qolmay, ko‘pincha hasharotning qon bilan oziqlanishi bilan birga keladi.
Chaqadigan pashshalarni qanday tanish mumkin
Ko‘pchilik chivinni osongina taniydi. So‘nalarni aniqlash ham qiyin emas. Biroq ba’zi chaqadigan pashshalar shunchalik maydaki, ularni deyarli payqab bo‘lmaydi. Masalan, issiq va nam mintaqalarda yashaydigan mayda chaqar pashshachalar. Ular chaqqanining yagona belgisi teridagi pufakcha shaklidagi iz bo‘lishi mumkin.
Pashshalar o‘limga olib kelishi mumkinmi?
Ko‘pchilik pashsha turlari chaqmasa-da, ayrim hollarda chaqish jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Chaqish yengil qichishishdan tortib kuchli og‘riq va shishgacha bo‘lgan allergik reaksiyani keltirib chiqaradi. Ayniqsa qora pashshalarning chaqishi xavfli — ulardan o‘lim holatlari ham qayd etilgan.
Bundan tashqari, pashshalar chaqmasa ham xavf tug‘diradi, chunki chiqindi va chirigan moddalar bilan oziqlanadi. Ular tanasida bir millionga yaqin tur bakteriya tashishi mumkin. Ovqatingizga yoki oshxona yuzasiga qo‘ngan pashsha vabo, shigellyoz, ichak infeksiyalari (E. coli) va qorin tifi kabi xavfli kasalliklarning qo‘zg‘atuvchisini yuqtirishi mumkin. Bunday kasalliklar o‘z vaqtida davolanmasa, o‘limga olib kelishi mumkin.
Pashshalar kasallik yuqtiradimi?
Ha, pashshalar ko‘plab kasallik qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlarning tashuvchisi. Uy pashshasi 65 turgacha infeksiyani — dizenteriya, tif va boshqa ichak kasalliklarini tashishi mumkin. Ular shunchaki ovqatga yoki yuzalarga qo‘nib mikroblarni tarqatadi.
Pashshalar mayda pashshachalardan nimasi bilan farq qiladi?
Mayda pashshachalar pashshaning kichraytirilgan nusxasiday ko‘rinsa-da, bu boshqa tur. Pashshalar odatda ancha yirik bo‘ladi. Shunga qaramay, meva pashshalari, mayda pashshachalar va pashsha lichinkalarini bir joyda uchratishingiz mumkin: ularni bir xil sharoit o‘ziga tortadi.
Nega uyda pashshalar paydo bo‘ladi?
Pashshalarni ovqat qoldiqlari, chiqindi va nam joylar — devordagi yoriqlar yoki rakovina o‘ziga tortadi. Ular ochiq eshik va derazadan bemalol kirib keladi.
Pashshalar paydo bo‘lishining oldini qanday olish mumkin?
Pashshalar paydo bo‘lmasligi uchun tozalikka rioya qilish, chiqindini o‘z vaqtida chiqarish, deraza va eshiklarga to‘r o‘rnatish hamda turg‘un suv manbalarini yo‘qotish muhim.
Uydagi pashshalarga qarshi qanday kurashish kerak?
Pashshalar baribir uyingizga kirib qolgan bo‘lsa, yopishqoq lenta, tabiiy repellent (masalan, sirka yoki efir moyi) yoki kimyoviy insektitsiddan foydalanish mumkin. Bosqin keng ko‘lamli bo‘lsa, binoni to‘liq ishlash uchun Prodez mutaxassislariga murojaat qilgan ma’qul.
Ushbu tavsiyalarga amal qilsangiz, O‘rta Osiyoda pashshalar sonini samarali nazorat qila olasiz.
